Psikiyatrik bir bozukluk olan Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), kişinin gelişim düzeyine uygun olmayan aşırı hareketlilik, isteklerini erteleyememe (dürtüsellik) ve dikkat sorunları belirtileri ile ortaya çıkmaktadır (APA, 2000). Bir bireyin DEHB tanısı alması için bu belirtilerin 7 yaştan önce gözükmeye başlaması, en az 6 ay sürmesi, her türlü ortamda gözlenmesi ve kişinin günlük yaşamını olumsuz yönde etkiliyor olması gerekmektedir. DEHB çocuklarda olduğu gibi ergenlerde ve erişkinlerde de görülmektedir.

DEHB olan bireyler üç farklı grupta toplanmaktadır;
A.Sadece dikkat eksikliği olanlar,
B.Sadece aşırı hareketlilik ve isteklerini erteleyememe (dürtüsellik) sorunları olanlar,
C.Hem dikkat eksikliği hem aşırı hareketlilik ve isteklerini erteleyememe (dürtüsellik) sorunları olanlar.

Dikkat Eksikliği Belirtileri:
Dikkatin belirli bir noktaya odaklanamaması,
Detaylara gerekli dikkati verememek,
Eğitim ya da çalışma hayatında dikkatsizce hatalar yapmak,
Doğrudan kendisiyle konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi gözükmek,
Yönergeleri takip etmede zorlanmak ve ödevi veya görevi tamamlayamamak,
Üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çekmek,
Zihinsel efor ve yoğun dikkat gerektiren işlerden kaçınmak ve hoşlanmamak,
Unutkanlık,
Dışardan gelen (konu dışı) bir uyaranın dikkatini kolaylıkla dağıtabilmesi.

Aşırı Hareketlilik ve Dürtüsellik Belirtileri
Ellerin ve ayakların kıpır kıpır olması,
Oturulması gereken durumlarda ayağa kalkmak,
Uygun olmayan durumlarda koşturmak ya da tırmanmak,
Sessiz ve sakin bir biçimde boş zamanları geçirmede zorluk yaşamak,
Genelde çok konuşmak,
Sıra bekleme güçlüğü,
Sorunun tamamlanmasını beklemeden sorunun cevabını hemen söylemek,
Sıklıkla başkalarının sözünü kesmek,
Bir başkası herhangi bir aktivite ile ilgilendiğinde,o kişinin yaptıklarının arasına girmek.
Başkalarının oyunlarında araya girmek.

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu’nun Meydana Gelme Sebepleri Nelerdir?
    DEHB nasıl ortaya çıktığı tam olarak bilinmeyen bir bozukluktur. Tek bir nedenden ziyade, bir çok neden bir arada DEHB’nin oluşumunda etkili olabilmektedir. DEHB daha çok biyolojik faktörlere bağlı bir bozukluk olup, hatalı annebaba tutumları bu bozukluğun ortaya çıkmasında tetikleyici rol oynamaktadır. Yapılan araştırmalar sonucu DEHB’nin meydana gelmesinde etkili olma olasılığı bulunan bazı faktörler bulunmuştur.

Bu faktörlerden bazıları şunlardır;
Beynin en ön bölgesinin (frontal bölge) farklı simetri ve büyüklüğe sahip olması,
Beyindeki biyokimyasallardan biri olan ‘dopamin’in normallerden düşük olması,
Genetik kalıtım,
Gebelik döneminde annenin sigara veya alkol kullanması,
Gebelik döneminde annenin zehirlenmesi,
Erken doğum,
Doğum sırasında oluşan sorunlar,
Doğumdan sonraki dönemde travma.

İlaç Tedavisi
   Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu’nda en sık kullanılan ilaçlar Metilfenidat (Ritalin), Dexedrine, Aderall, Concerta ve Pemoline adlı ilaçlardır. Ülkemizde sadece Metilfenidat (Ritalin) kullanılmaktadır. Ritalin’in uykusuzluk, iştahsızlık, karın ağrısı, kolay sinirlenebilme, kilo kaybı ve baş ağrısı gibi yan etkileri olabilmektedir. İlaç tedavisine başlanması ve kullanım dozunun düzenlenmesi için bir psikiyatriste başvurmak gerekmektedir.

Öneriler
1.Aileler psikiyatriste ve psikoloğa danışıp, Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu konusunda bilgilendirilmelidir. Çocuklarının sergiledikleri olumsuz davranışların kontrolleri dışında olduğunun altı çizilmelidir.
2.Basit ve anlaşılır yönergeler verilmelidir. Çocukla göz kontağı kurulup, yönergeyi anlayıp anlamadığından emin olunmalıdır. Aile ve öğretmenler görev kartları hazırlayabilirler.
3.Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu olan çocuklar olumlu ve uyumlu davrandığında, aile ve öğretmenleri tarafından övülmeli, takdir edilmeli ve ufak şeylerle ödüllendirilmelidirler.
4.Ceza zamanı uygulaması ile olumsuz davranışlar azaltılmaya çalışılmalıdır. Ceza zamanı uygulaması dikkatli olunması gereken bir uygulamadır. Lütfen psikologunuzdan rehberlik alın.
5.Evde ve okulda puan sistemi uygulayarak, çocuğun davranışları düzeltilmeye çalışılabilir.

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu’na Eşlik Edebilen Durumlar

A.Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu
    Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu olan çocukların yaklaşık yarısında Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu gözlemlenmektedir. Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu okul öncesi ve okul çağındaki çocuklarda görülmektedir.
Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu’nun özellikleri şunlardır;
Sıkça büyüklerle tartışmak,
Büyüklerin isteklerine veya kurallarına karşı gelmek/reddetmek,
Kasıtlı olarak başkalarını kızdıracak davranışlarda bulunmak,
Kendi yaramazlıklarını örtmek için başkalarını suçlamak,
Genelde intikam almak istemek ve kin tutmak,
Kolayca gücenmek ve içerlemek.

B.Davranım Bozukluğu
   Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu olan çocukların yaklaşık beşte birinde görülmekte olan Davranım Bozukluğu, kişinin sosyal, akademik ve mesleki hayatında ciddi zorluklar yaratmaktadır. Davranım Bozukluğu belirtileri 13 yaşından önce ortaya çıkar.
Kimi zaman, Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu belirtileri, Davranım Bozukluğu’nun ortaya çıkacağının habercisi olabilmektedir. Davranım Bozukluğunun belirtileri şunlardır;
İnsanlara ya da hayvanlara karşı saldırgan ve acımasız davranmak,
Kavga başlatmak,
Silah ve bıçak gibi karşısındakine zarar verebilecek aletler kullanmak,
Dolandırıcılık, hırsızlık ve cinsel taciz gibi yasadışı davranışlarda bulunmak,
Başkalarının malına kasıtlı zarar vermek,
Toplumsal normları ve kuralları çiğnemek.

C.Öğrenme Bozukluğu
   Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu yaşayan çocukların yaklaşık beşte birinin yaşadığı Öğrenme Bozukluğu, zihinsel engeli olmayan ve beyninde hasar olmayan bireylerde ortaya çıkmaktadır. Öğrenme Bozukluğu; Okuma Bozukluğu, Matematik Bozukluğu ve Yazılı Anlatım Bozukluğu olmak üzere 3 gruba ayrılmıştır. Birey, okuma, yazılı anlatım veya matematikte beklenenden çok daha düşük performans göstermektedir. Kimi zaman Dil Bozuklukları Öğrenme Bozukluğu’na eşlik etmektedir. Öğrenme Bozukluğu olan çocuklara bireysel eğitim verilmesi gerekir.

KAYNAK:
    Doç. Dr. Eyüp Sabri Ercan ve Prof. Dr. Cahide Aydın, Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu, Gendaş Kültür, 2007.

yukarı